دختر باران

ساز شناسى، نى : بنال اى نى كه غمخوار منى تو

نى سازى است متشكل از يك لوله استوانه اى از جنس نى كه سراسر طول آن از هفت بند و شش گره تشكيل شده است ( به اين دليل اين ساز را نى هفت بند نيز مى گويند). نى به قطرهاى متفاوت از ۱‎/۵ تا ۳ سانتى متر و طولهاى مختلف حدود ۳۰ تا ۷۰ سانتى متر ساخته شده، در تمام آنها، روى لوله كمى در قسمت پائين ۵سوراخ در طرف جلو و يك سوراخ در قسمت عقب قرار گرفته، و در يك يا دو انتهاى نى روكشى برنجى با طولى كوتاه لوله نئى را پوشانده است، و لبه لوله در قسمت دهانى آنقدر تيز است كه مى تواند لاى دندانها قرار گيرد.

* نى از انواع سازهاى بى زبانه است

هوا از طريق نفس نوازنده از انتهاى بالايى به درون فرستاده شده و قسمت اعظم آن از نزديكترين سوراخ باز خارج مى شود.بنابراين باز و بسته شدن سوراخ ها توسط انگشتان هر دو دست نوازنده، طول هواى مرتعش و طول موج ارتعاش را زياد و كم كرده و در نتيجه صوت زير و بم مى شود.

* اين ساز را نمى توان كوك كرد

يعنى كوك آن را چنان كه در سازهاى زهى با پيچاندن گوشى ها ميسر است نمى توان تغيير داد. بدين سبب نمى توان آن را با ساز ديگر منطبق كرد و از اين رو معمولاً در نقش تكنواز ظاهر مى شود.

«نى» يا «نى هفت بند»: اين ساز از هفت بند تشكيل شده و ۶ گره و ۶ سوراخ دارد. اما نى معروف به چوپانى كه قدمتى به درازاى تاريخ دارد از بندهاى بيشترى تشكيل شده و چون معمولاً به وسيله آدمهايى كه موسيقيدان نبوده اند ساخته و نواخته مى شد، قطعات توليد شده توسط آن بسيار محدود بوده است. اما با نى هفت بند برآمده از مكتب اصفهان تمامى دستگاه ها، آوازها و گوشه هاى مختلف موسيقى ايرانى را مى توان به خوبى و زيبايى تمام نواخت. اين ساز قابليت تطبيق و توافق عجيبى با انواع اركسترهاى ايرانى دارد. در صورتى كه نى چوپانى فقط به تنهايى و به صورت سلو اجرا مى شود. از ويژگى هاى «نى هفت بند» كه به آن «نى دندانى» هم مى گويند شيوه سخت توليد صدا در آن بر خلاف نى چوپانى است. اين شيوه به نظر بسيارى از جمله خارجى ها و آنها كه با موسيقى ما بيگانه اند عجيب مى آيد. به اين ترتيب كه نوازنده هفت بند با قرار دادن سرنى در لابه لاى دو دندان پيشين و توليد صدايى مانند حرف «س» به وسيله بازدم خود در آن مى دمد. اين كار و توليد صداى نى در دفعات نخستين بسيار مشكل است و براى فرد مبتدى بعيد به نظر مى رسد؛ اما با كمى تمرين و ممارست اين صدا كشف و توليد مى شود. با تمرين بيشتر اين صدا روز به روز زلال تر، صاف تر و زيباتر مى شود. صداى نى هفت بند آنقدر نرم و لطيف است كه مى توان آن را به صداى شيشه اى تشبيه كرد. استاد حسن كسايى در نواختن اين ساز تبحر خاصى دارند. عبدالنقى افشارنيا نوازنده بنام ساز نى كه از ۱۲ سالگى به نواختن اين ساز مشغول بوده است مى گويد: «نى از همه سازها به آواز نزديك تر است. زمانى كه مى توانيم با همين نى دستگاه هاى موسيقى ايرانى را بنوازيم، نيازى نيست كه اين ساز را رها كنيم و به دنبال ساز ديگرى برويم.»

استاد حسن ناهيد كه خود از نوازندگان برجسته نى است در مورد اين ساز مى گويد: نى يكى از مشكل ترين سازهاى ملى ماست. چون قابليت كوك متغير را ندارد و كوك آن هميشه ثابت است. در قديم سازندگان ساز نى تبحر زيادى در ساختن آن نداشتند. به دليل اين كه نى سازى مخصوص تكنوازى بوده و زياد براى نوازنده اهميت نداشته است كه اين ساز هم كوك با دياپازون و داراى قابليت حضور در اركستر باشد. به علاوه نى فاقد استانداردى معين و مشخص است. يعنى شما نمى توانيد دو تا نى را پيدا كنيد كه بندهاى آن به اندازه يكديگر باشند. به همين دليل از ميان ۵۰ تا نى ممكن است فقط صداى پنج تاى آن ژوست و سوراخ هاى آن درست تعبيه شده باشد. همنوازى با اركستر را هميشه بايد با يك نى ثابت امتحان كرد تا متوجه كوك دقيق آن شد كه لازمه اين كار دقيق بودن گوش نوازنده است. متأسفانه به دليل مشكل بودن اين ساز تعداد نوازندگان آن از همه سازهاى ما كمتر است. با آن كه نى ايرانى ترين ساز در تمام دنياست؛ اما چون هر كسى فرم دهان و نحوه دميدنش با ديگرى فرق مى كند، محال است بتوانيم دو نى هم كوك را پيدا و در يك اركستر ايرانى آنها را به همنوازى مشغول كنيم. معمولاً در اركسترها فقط يك نى نواز حضور دارد و هنگام ضبط هم صداى دو نى زير و بم را جداگانه ضبط و روى هم ميكس مى كنند. يكى از كارهايم تلفيق صداى نى با سازهاى فرنگى بود. مثلاً در اجراى ملودى هاى غربى آثار استاد لوريس چكناواريان نظير باله سيمرغ و موسيقى فيلمهاى بى تا و تنگسير من اين نقش را به عهده گرفتم.

سه چهار سال پيش نيز با اركستر رويال فيلارمونيك لندن به رهبرى ايرج صهبايى به همراه ۸۰ نفر نوازنده غربى اين كار را انجام دادم.

در اين اجرا چند نفر از دوستان ايرانى مانند شهريار فريوسفى، اسماعيل تهرانى و بزرگ پور من را همراهى مى كردند. اين اجرا در خاتمه با تشويق فراوان حضار همراه شد. جالب اين كه نوازنده فلوت حاضر در اركستر تصور مى كرد كه من براى توليد صداى نى از قميشى كه در دهانه آن قرار دارد استفاده مى كنم؛ به همين دليل در پايان اجرا ساز من را گرفت و در آن فوت كرد. اما هواى ناشى از دميدن او از آن سر نى در مى رفت و هيچ صدايى ايجاد نمى شد كه طبيعى هم بود. او گفت ساز خيلى مشكلى داريد و من كوشيدم ساختمان نى و چگونگى توليد صداى آن را برايش توضيح دهم. مثلاً گفتم كه نتهاى دوبكار، دوسرى و دو ديز كه هر كدام يك ربع پرده با هم اختلاف دارند، از طريق يك سوراخ توليد مى شوند منتهى در اجراى هر يك از شدت هاى مختلف دميدن و تعيين مقدارى از انگشت كه بايد روى سوراخ قرار گيرد كمك مى گيرند. براى دوبكار بيش از نصف سوراخ و براى نتهاى ديگر هم از مقدار لازم استفاده مى كنيم. گاه از طريق دميدن در يك سوراخ حدود ۱۲ و از بعضى سوراخ هاى ديگر حدود ۹ نت مختلف توليد مى شود.

در حال حاضر استاد حسن ناهيد، استاد حسن كسايى، عبدالنقى افشارنيا، جمشيد عندليبى، پاشا هنجنى از نوازندگان بنام اين ساز هستند.

لينك مطلب:

http://www.iran-newspaper.com/1386/860507/html/art.htm#s728478

منبع : ايران