افسانه کمانچه
علی یزدانی
بيشك نغمات موسيقي شرق در دنياي پرشتاب و فراموشكار معاصر راهي و دريچهاي به درون از ياد رفته ماشينهاي انساننما پيدا ميكند و آدمهاي قرن اتم را به نهاد و فطرت خود بازميگرداند؛ تا شايد در هياهوي كيبوردها و دكمهها سرشت پاك خود را بازيابند و روند سريع انحطاط را تا حدي متوقف كنند. از اين نغمهها يكي موسيقي غني آذربايجان است كه در پيوندي ناگسستني با موسيقي ايراني همنشين شده و به ملاحتي مثالزدني رسيده است. اين دو لحن (لحن موسيقي آذري و موسيقي ايران) فرزند خلف سرحدات ايران قديم بودهاند كه بعدها به دلايل معلوم سياسي از يكديگر جدا شدهاند و هر يك راه خود را پيمودهاند.
اين پيوند تا كنون به شيوههاي مختلف ادامه داشته است. هيچگاه فراموش نميكنيم شبهاي طولانياي كه در سينماهاي آزادي و شهر قصه در سال 1371 به همت مركز موسيقي حوزه هنري براي نخستين مرتبه گروههاي عالي آذري و بهويژه هابيل علياف كه يك شب هم در تالار انديشه با شجريان و پسرش اجرا داشتند. شامگاه 28 آذر ماه 84 با برگزاري كنسرت افسانه كمانچه (استاد هابيل علياف) امتدادي دوباره يافت و سبب شد تا عدهاي كه هنوز نواي سحرآميز دست و پنجه اين جادوگر را زنده نشنيدهاند به آن جامة عمل بپوشانند.
اين كنسرت همچون ساير كنسرتهاي آذري يك مجري داشت كه به زبان آذري هنرمندان را معرفي ميكرد. نكته جالب توجه در ابتداي اين برنامه برخاستن مردم به پاي هابيل علياف بود كه نشان داد مردم ايران تا چه حد با موسيقي آذربايجان و اساتيد حرفهاي آن آشنا هستند و قدرشان را ميدانند.
در اولين بخش اين برنامه كه به تكنوازي هابيل علياف اختصاص داشت تسلط و چيرهدستي او همه را در هالهاي از ابهام و لذت فرو برد. لذتي كه درون خودش رنگي از اشك و دلتنگي دارد. آنچه توجه را به سمت خود جلب ميكند شيوه نوازندگي استاد است كه با تغيير موقعيت آرشه ـ از نزديكي خرك به روي دسته ساز ـ نوايي پير، ملايم و شيرين توليد ميكند كه بيشباهت به حنجره آدم نيست. شايد بتوان صداي ساز هابيل علياف را به نواي ساز زندهياد بهاري تشبيه كرد؛ كه هر دو از يك جنس و از يك پختگي تجربي برخوردارند. البته هابيل علياف، در مصاحبهاي، خود نيز گفته بود كه كمانچهنوازي را از طريق راديوي ايران كه هنرمندان و استادان كمانچه ايراني به ويژه استاد اصغر بهاري اجرا ميكردند در كشورش ميشنيده و ساعتها لذت ميبرده و تلمذ ميكرده است.
همنواز افسانه كمانچه استاد هابيل علياف، وحيد اسداللهي، نوازنده چيرهدست نقاره، است كه به عنوان يك ايراني در اين برنامه كولاك كرد.
شايد بپرسيد اين واژه از جنس اين نوشته نيست. اما حقيقتاً وحيد اسداللهي با اجرايي كه داشت، همچون، كولاك آمد و همه را به هم ريخت و نشان داد كه مرزهاي جغرافيايي نميتواند زبان موسيقي اقوام مختلف را از هم جدا كند.
بعد از تكنوازي هابيل علياف نوبت به گروه سه نفره مهلت مسلماف، نوازنده تار، فخرالدين داداشاف، نوازنده كمانچه، و ضابط نبيزاده، خواننده، رسيد.
از آنجايي كه موسيقي و نوستالژي آدميان ارتباطي پيوسته و عميق دارند و اين گروه آذربايجاني به اين رابطه كاملاً آشنا بوده است، نخستين تصنيفي كه اجرا شد «مرغ سحر» با يك شعر آذري بود. با اين تفاوت كه آغازين اين تصنيف همان شعر زندهياد ملكالشعراي بهار بود. در ادامه يك تصنيف در دستگاه ماهور؛ طبيعي است كه آوازي در همان مايه خوانده شود و ضابط نبيزاده اين كار را به شكلي دلنشين انجام داد. آذريها در شناخت سليقه مخاطب و حال و هواي آنها دستي دارند و بلافاصله بعد از آن ساز و آواز دو تصنيف شاد و ريتميك همه را به يك تعادل رساند تا بتوانند با اشتياق ادامه برنامه را دنبال كنند.
همايون، شوشتري و اصفهان ـ كه از مقامها و مايههاي تأثيرگذار موسيقي مشترك ايراني و آذري است ـ فصل مشترك نيكويي براي رسيدن به زبان همدلي موسيقايي است كه با دقت از سوي نوازندگان و خوانندة خوشصدا اجرا شد تا مقدمهاي شود براي اجراي تصنيف معروف «نازلي ياريم» كه پيش از اين با صداي پرطنين «عالم قاسماف» شنيده بوديم.
به محض اتمام تصنيف «نازلي ياريم» كه از ريتم و فضايي لنگوار برخوردار بود، افسانه كمانچه بر صحنه حاضر شد و جمعيت يكباره از جاي خود برخاستند تا بار ديگر نشان دهند كه مردم ايران موسيقي را ميشناسند و براي بزرگان آن احترام شاياني قائل هستند.
علياف درآمد ميكند؛ آرام، متين، شيرين و صد البته پير، مرا ميبرد، ما را ميبرد، بهتر آن است بگويم با خود ميكشد و به هر آن كجا كه خودش ميخواهد، ميبردمان. سهگاه آذربايجاني (ريتم سهگاهي) غربتي دارد همسان دلتنگيهاي بنيبشر كه ناگزير از تقدير است و تنسپاري. نوبت به نمايش علاقه علياف به موسيقي ايراني رسيد. از برت دامنكشان/ رفتم اي نامهربان/ از من آزردهدل/ كي دگر بيني نشان / رفتم كه رفتم. اجراي اين تصنيف ماندگار، بار ديگر نشان از ارادت بيحد هابيل علياف به موسيقي ايراني و كساني چون تجويدي است. پايان اين تصنيف، فصل خداحافظي غريب افسانه كمانچه است: «من از نواختن كمانچه استعفا دادهام، براي نواختن كمانچه به ايران نيامدم. براي ديدن شما و به خواست خدا آمدهام. آمدم خداحافظي كنم» و شايد «رفتم كه رفتم» خداحافظي علياف به زبان موسيقي بود. در ادامه برنامه اجراي تصانيف معروف و مورد علاقه مردم آنها را به اوج لذت رساند. بخش پاياني اين كنسرت تقدير و تجليل از هشتاد سال كمانچهنوازي علياف بود كه رشيد وطندوست، ودود مؤذن، مسعود فيوضات و وحيد اسداللهي به عنوان نمايندگان موسيقي آذري در ايران اين مهم را به فرجام رساندند.
تلخ ميشوم. در نهايت شادي مردم و آن صحنههاي خوشايند. دلم ميگيرد كه روزي ديگر هابيل علياف از ايران ميرود و خدا ميداند كه دوباره بازميگردد يا نه؟
بد نيست براي آشنايي بيشتر با اين هنرمندان بخشي از زندگينامة آنها بيايد:
هابيل علياف/ نوازنده كمانچه 1927 آقداش
استاد هابيل علياف بيترديد عنوان سلطان بيبديل كمانچه را دارد. او نوازنده افسانهاي است كه گويا تكرار نميشود. هفت سالگي تحت تأثير مادر هنردوستش و استاد بزرگ موسيقي احمد آقدامنسكي استعداد بزرگ خود را نشان داد.
اولين اجراي هنري او به سال 1938 بود كه سخت مورد توجه استادان واقع شد. از سال 1952 در مدرسه موسيقي آصف زينالي در كنار استادان نامداري چون استاد قربان پيريماف نوازنده بزرگ تار و استادخان شوشينيسكي خواننده شهير آذربايجان به آموزش كمانچه پرداخت. از سال 1953 به فيلارمونياي دولتي آذربايجان دعوت شد. سپس با خوانندگان بزرگي چون سيد شوشينيسكي، خان شوشينيسكي، زولفو آدي گوزهلاف، مطلم مطلماف، يعقوب ممداف، اسلام رضايف، عارف بابايف به اجراي موسيقي و اعتلاي آن پرداخت. اولين اجراي رسمي هابيل به سال 1961 در تلويزيون آذربايجان بود كه او را شهره آفاق نمود و مردم موسيقيشناس آذربايجان نابغه خود را به موسيقي شرق و جهان معرفي كردند. به سال 1978 نشان درجه يك موسيقي، در دوران اتحاد جماهير شوروي، به ايشان تقديم شد و عنوان بزرگ (آرتيست خلق) را دريافت نمود. بيش از نيم قرن است كه كمانچه هابيل در سراسر جهان مردمان هنردوست را مجذوب و شيفته خود كرده است. در ادامه با زندگينامة اين هنرمندان كه برگرفته از بروشور برنامه است آشنا ميشويم:
فخرالدين داداشاف/ نوازنده برجسته كمانچه / 1950 باكو
استاد فخرالدين داداشاف از نوازندگان بزرگ و تواناي كمانچه در آذربايجان چندين سال است كه با همراهي تار استاد مهلت مسلماف در معرفي و شناساندن موسيقي مقامي آذربايجان نقشي ارزنده داشته است.
از نظر علمي در تدريس و آموزش كمانچه در رديف استادان نادر به حساب ميآيد.
فخرالدين داداشاف كه فارغالتحصيل مدرسه موسيقي بلبل و كنسرواتور دولتي آذربايجان است از سال 1966 به عنوان سوليست در اركستر بزرگ و معروف احمد باكيخان راديو و تلويزيون باكو فعاليت دارد. از سال 1973 تا حال نيز سوليست فيلارمونياي دولتي به نام مسلم ماقايف ميباشد. اكثر نوازندگان جوان كمانچه در صحنه امروزي موسيقي آذربايجان محصول هنر و مكتب فخرالدين داداشاف هستند. اجراي او در صحنههاي جهان موسيقي در شناساندن شايستگي و توانايي موسيقي آذربايجان سهمي ارزشمند داشته است. چندي قبل از سوي رئيسجمهور آذربايجان نشان درجه يك هنر و عنوان (آرتيست خلق) به اين هنرمند تقديم شد.
مهلت مسلماف/ نوازنده تار / 1954 باكو
استاد مهلت مسلماف از نوازندگان طراز اول تار در موسيقي آذربايجان و يكي از چهرههاي سرشناس و توانا كه در معرفي و تبليغ مقامات آذربايجان نقش ارزنده و شايستهاي دارد. او در سال 1973 مدرسه موسيقي آصف زينالي را تمام و به سال 1981 از كنسرواتوار دولتي آذربايجان فارغالتحصيل شد. از سال 1986 گروه سه نفري موغام به نام خواننده بزرگ جابار قارياغدي را با همراهي كمانچه استاد فخرالدين داداشاف با آواز خوانندگان بزرگ تشكيل داد، از سوي راديو و تلويزيون آذربايجان به عنوان نوازنده تار به اركستر ملي احمد باكيخان دعوت و از سال 1994 به عنوان رهبر و سوليست اين اركستر بزرگ و معروف انتخاب شد كه اين مسئوليت هنري ادامه دارد. وي همچنين استاد انستيتوي موسيقي و كنسرواتور دولتي باكو ميباشد كه در نوازندگي تار شاگردان ارزنده زيادي را تربيت نموده است. چندي قبل از سوي رئيسجمهور آذربايجان نشان درجه يك هنر و عنوان (آرتيست خلق) به اين هنرمند بزرگ تقديم شد.
ضابط نبيزاده / خواننده و نوازنده / 1965 شاماخي
ضابط نبيزاده خواننده توانا و ارزنده، يكي از اميدهاي برجسته در آينده موسيقي آذربايجان به حساب ميآيد. او بعد از آخرين ستاره جهاني نسل گذشته خوانندگان آذربايجان عين استاد بزرگ عاليم قاسماف پيشرو خوانندگان نسل جديد در مقامات آذربايجان است. جسارت، صلابت و توانايي او در اجراي دستگاههاي آوازي، مقامات ريتميك و تصنيفهاي ديرين مورد عنايت استادان پيشكسوت ميباشد. در چند سال اخير آواز او مورد توجه و علاقه مردم موسيقيشناس آذربايجان بوده است.
ضابط بعد از اتمام مدرسه موسيقي آصف زينالي از رشته اختصاصي آواز از كنسرواتور ملي باكو فارغالتحصيل شد و نزديك دو سال و به صورت مداوم از حضور خواننده شهير استاد حاجي بابا حسيناف بهرهمند گرديد. ضابط در نوازندگي قاوال (دايره) نيز بسيار توانا و چيرهدست ميباشد.
